ایمپکت فاکتور یا ضریب تاثیر (Impact Factor) معیاری برای ارزیابی مجله‌هاست، نه سنجش کیفیت هر مقاله یا اعتبار نویسنده. این عدد نشان میدهد مقاله‌های یک مجله در بازه‌ای مشخص، به طور میانگین چند بار برای استناد در نظر گرفته شده‌اند. به صورت کلی این عبارت برای انتخاب مجله، بررسی اعتبار آن و مقایسه نشریه‌ها به کار می‌رود. اگر آن را تنها معیار بدانید، ممکن است مجله‌ای نامناسب با موضوع مقاله‌تان انتخاب کنید یا درباره کیفیت یک مقاله قضاوت نادرست داشته باشید. هر مجله ISI لزوماً ضریب تأثیر ندارد و مرجع رسمی بررسی آن JCR در Clarivate و Web of Science است. پس اگر قصد چاپ مقاله دارید، هم معنای IF را بفهمید و هم آن را از منبع رسمی بررسی کنید؛ چون ISI، JCR و Scopus یک چیز نیستند و هرکدام منطق ارزیابی جداگانه‌ای دارند. در این مقاله از پیجیب تمام موارد و جزئیات در مورد ایمپکت فاکتور را بررسی خواهیم کرد. تا پایان با ما همراه باشید.
ایمپکت فاکتور چیست؟
ضریب تاثیر مجلات ISI چگونه تعریف میشود؟
JCR فقط فهرست مجله‌ها نیست؛ داده‌های استنادی و رتبه‌بندی‌های گوناگون را هم ارائه میدهد. نکته مهم این است که مقایسه باید در همان رشته موضوعی و به صورت تخصصی برای یک مضوع خاص انجام شود. مقایسه یک مجله پزشکی با یک مجله علوم انسانی، بدون در نظر گرفتن رشته، درست نیست و بی‌نتیجه خواهد ماند.
تاریخچه ایمپکت فاکتور
از همان ابتدا هدف این بود که پراکندگی استنادها در سطح مجله خلاصه شود تا انتخاب و مقایسه نشریه‌ها آسان‌تر گردد. بعدها همین منطق به JCR و ابزارهای تحلیلی Clarivate پیوند خورد و IF از یک شاخص آزمایشی به یکی از معیارهای رایج داوری نشریه‌ها تبدیل شد.
چه کسی ایمپکت فاکتور را ابداع کرد؟
یوجین گارفیلد Eugene Garfield خالق ایمپکت فاکتور است. او بنیان‌گذار ISI بود و در توسعه Science Citation Index و بعدتر JCR نقش مهمی داشت. نام او در تاریخچه شاخص‌های استنادی تقریباً همیشه کنار IF می‌آید.
آیروینگ شر نیز در شکل‌گیری و معرفی این شاخص نقش داشت. IF در بستر ISI شکل گرفت، اما سهم Garfield در بنیان‌گذاری این ایده آن‌قدر پررنگ است که اغلب او را چهره اصلی شروع این مفهوم می‌دانند.
فرمول محاسبه ایمپکت فاکتور
Clarivate در JCR نسخه پنجساله IF را هم ارائه میکند. این نسخه برای رشته‌هایی که دیرتر استناد می‌گیرند، تصویر شفاف‌‍تری از اثرگذاری مجله نشان میدهد.
فرمول به زبان ساده
اگر بخواهیم فرمول را ساده کنیم، باید بگوییم: «چند استناد گرفته‌ایم» را بر «چند مقاله قابل استناد منتشر کرده‌ایم» تقسیم می‌کنیم. نتیجه میانگین استناد هر مقاله در آن بازه است و به همین دلیل عددی مثل 4 یعنی هر مقاله، به طور متوسط چهار استناد گرفته را ملاک قرار می‌دهیم.
مثال محاسبه ایمپکت فاکتور
فرض کنید در سال جاری به مقاله‌های دو سال قبل یک مجله 400 استناد ثبت شده و تعداد مقاله‌های قابل استناد آن مجله در همان دو سال 100 تا بوده است. در این حالت، IF برابر 4 میشود.
این عدد یعنی هر مقاله به‌طور متوسط چهار بار استناد گرفته است. همین میانگین‌گیری مهم است، چون نشان میدهد IF یک شاخص تجمعی برای کل مجله است و نمی‌گوید هر مقاله دقیقاً چهار استناد داشته است.
IF در جستجوی مقالات علمی چه کمکی میکند؟
IF به شما کمک میکند مجلاتی را پیدا کنید که در یک حوزه، بیشتر دیده شده‌اند و احتمالاً فرآیند داوری سخت‌گیرانه‌تری دارند. برای جستجوی مقاله، این شاخص می‌تواند مسیر را از سطح «هر مجله‌ای» به سطح «مجلات معتبرتر و هم‌موضوع» محدود کند.
اما IF جایگزین جستجوی موضوعی، بررسی چکیده، خواندن کلیدواژه‌ها و سنجش روش مقاله نیست. برای یافتن مقاله علمی خوب، IF فقط فیلتر اولیه است. اگر فقط با تکیه بر IF جستجو کنید، مقاله‌های مرتبط اما در مجلات کم‌استناد را از دست می‌دهید.
ایمپکت فاکتور دو ساله و پنج ساله
ضریب تأثیر دوساله، معیار اصلی و رایج‌تری است. بیشتر مجله‌ها که زودتر استناد می‌گیرند، با همین عدد سنجیده می‌شوند و JCR هم بیشتر به آن اشاره میکند.
اما ضریب تأثیر پنجساله برای رشته‌هایی بهتر است که استنادها دیرتر جمع می‌شوند. در این رشته‌ها عدد دوساله می‌تواند اثرگذاری مجله را کمتر از واقع نشان دهد. پس برای علوم پایه، پزشکی یا هر رشته‌ای که استنادها دیرتر می‌رسند، نسخه پنجساله تصویر روشن‌تری میدهد.
| نوع شاخص | بازه زمانی | کاربرد اصلی | چه زمانی مفیدتر است |
|---|---|---|---|
| IF دوساله | ۲ سال | شاخص رایج و استاندارد JCR | اغلب مجلات و مقایسه‌های عمومی |
| IF پنجساله | ۵ سال | نمایش بهتر اثرگذاری بلندمدت | رشته‌هایی با چرخه استناد کندتر |
ایمپکت فاکتور چه کاربردی دارد؟
IF بیشتر برای مقایسه مجلات و انتخاب محل ارسال مقاله استفاده میشود. پژوهشگر از آن می‌فهمد یک نشریه در سطح استنادی چه جایگاهی دارد و آیا در بین مجلات هم‌رده، انتخاب مناسبی هست یا نه.
کتابخانه‌ها و مدیران نشریات هم از همین شاخص برای تصمیم‌های خرید اشتراک، ارزیابی سبد نشریات و تحلیل جایگاه مجلات استفاده می‌کنند. بنابراین IF فقط برای نویسنده مهم نیست؛ در سیاست‌گذاری علمی هم نقش مهمی بر عهده دارد.
آیا IF کیفیت مقاله را نشان میدهد؟
خیر IF مستقیما کیفیت را نشان نمی‌دهد. این شاخص فقط رفتار استنادی کل مجله را خلاصه میکند و از آن نمی‌توان فهمید مقاله‌ای که در آن چاپ شده، از نظر روش یا نوآوری چقدر قوی است.
«DORA» دقیقاً به همین استفاده نادرست اعتراض میکند؛ یعنی به کار بردن IF به جای کیفیت مقاله یا ارزش پژوهشگر. این نقد مهم است چون خیلی‌ها مقاله را فقط با نام مجله‌اش می‌سنجند و خود متن را نمی‌خوانند.
پس اگر می‌خواهید درباره یک مقاله تصمیم بگیرید، اول خود مقاله را بخوانید و بعد مجله را بررسی کنید. IF فقط جایگاه نشریه در میان مجلات هم‌رده را نشان میدهد، نه کیفیت آن مقاله خاص.
مزایا و محدودیت‌های ایمپکت فاکتور
مزیت اصلی IF این است که خیلی ساده، شناخته‌شده و قابل مقایسه است. وقتی دو مجله در یک حوزه را کنار هم می‌گذارید، این شاخص سریع نشان میدهد کدام نشریه در شبکه استنادی فعال‌تر بوده است.
اما محدودیت‌های آن هم مهم هستند. IF به رشته وابسته است؛ نوع مقاله‌های منتشرشده روی آن اثر می‌گذارد و self-citation هم می‌تواند آن را به خطا بیاندازد. از طرف دیگر این شاخص برای ارزیابی افراد به تنهایی مناسب نیست و تصویر کاملی از کیفیت علمی ارائه نمی‌کند.
سوءبرداشت رایج درباره IF
جمله «IF بالا یعنی مقاله خوب» نادرست است. درست‌تر این است که بگوییم IF بالا، احتمال دیده‌شدن مقاله در یک مجله را بیشتر میکند، اما کیفیت مقاله هنوز باید به طور جدا بررسی شود.
ارتباط ایمپکت فاکتور با JCR
JCR گزارشی سالانه است که شاخص‌های مجله‌ها را منتشر میکند و ایمپکت فاکتور (IF) هم در همین گزارش نمایش داده میشود.
به گفته Clarivate، JCR فقط یک عدد نیست؛ یک گزارش تحلیلی از شاخص‌های مجله‌هاست. این نکته مهم است، چون بسیاری JCR را با یک فهرست ساده اشتباه می‌گیرند، در حالی که JCR داده و رتبه‌بندی رسمی ارائه میدهد.
برای بررسی IF باید به JCR یا Master Journal List مراجعه کنید و عنوان مجله یا ISSN را جستجو کنید. هر سال نسخه جدید JCR منتشر میشود، پس داده‌های قدیمی یا فهرست‌های غیررسمی تصویر دقیقی به شما نمی‌دهند.
مجلات JCR و تفاوت آن‌ها با سایر مجلات
مجلات JCR آن‌هایی هستند که در Web of Science Core Collection ارزیابی و رتبه‌بندی شده‌اند. اما این که یک مجله در JCR دیده شود، لزوماً به معنی داشتن IF خوب نیست؛ مجله باید شرایط لازم را داشته باشد تا Journal Impact Factor برایش محاسبه شود.
به همین دلیل تعابیر «JCR» و «دارای IF» یک معنی ندارند. JCR یک گزارش و چارچوب رسمی است، نه صرفاً فهرست مجلاتی که حتماً IF دارند.
جایگاه Web of Science چیست؟
Web of Science پایگاه استنادی اصلی‌ای است که داده‌های JCR بر آن تکیه دارد. اگر مجله‌ای در این اکوسیستم نباشد یا شرایط لازم را نداشته باشد، بررسی IF آن در JCR بی‌معنا خواهد بود.
آیا هر مجله ISI ایمپکت فاکتور دارد؟
خیر قرار گرفتن یک مجله در Web of Science یا حتی در Master Journal List به تنهایی به معنی داشتن JIF نیست. باید وضعیت دقیق مجله را در JCR بررسی کنید تا ببینید آیا برای آن مجله IF رسمی محاسبه شده است یا نه.
این نکته برای انتخاب مجله بسیار مهم و کاربردی است. خیلی از پژوهشگران فقط واژه ISI را می‌بینند و فرض می‌کنند مجله حتماً IF دارد، در حالی که این دو مفهوم یکی نیستند و همین اشتباه می‌تواند زمان و هزینه ارسال مقاله را هدر بدهد.
تفاوت ISI و Scopus چیست؟
Web of Science و Scopus دو پایگاه استنادی متفاوت‌اند. ISI در لغت به Web of Science اشاره دارد، اما Scopus پایگاه دیگری است که گستره‌ی پوشش بیشتری دارد و شاخص‌های مخصوص خودش را هم ارائه میکند.
در Web of Science/JCR، شاخص اصلی IF است. در Scopus متریک‌هایی مثل CiteScore و SJR مهم‌اند. پس وقتی یک مجله را ارزیابی می‌کنید، باید بدانید دارید با تکیه بر کدام پایگاه و کدام شاخص حرف می‌زنید.
| ویژگی | Web of Science / ISI | Scopus |
|---|---|---|
| نوع پایگاه | پایگاه استنادی و گزارش JCR | پایگاه استنادی گسترده |
| شاخص‌های رایج | Journal Impact Factor | CiteScore، SJR |
| کاربرد اصلی | ارزیابی رسمی مجلات در JCR | تحلیل و مقایسه مجلات در Scopus |
CiteScore و SJR در مقایسه با IF
CiteScore بر داده‌های Scopus تکیه دارد و بازه چندساله استنادی را بررسی میکند. این شاخص برای کسانی مفید است که می‌خواهند مجله را در اکوسیستم Scopus بسنجند، نه در JCR.
SJR هم استنادها را با توجه به اعتبار منبع استناد وزن‌دهی میکند. یعنی همه استنادها را برابر نمی‌گیرد و تلاش میکند «پریستیژ» منبع استناد را هم وارد محاسبه کند. در مقابل IF در JCR توسط Clarivate ارائه میشود و منطق ساده‌تری دارد.
کدام شاخص را باید جدی بگیرید؟
اگر مجله هدف شما در JCR باشد، IF و دسته‌بندی JCR مهم‌تر هستند. اگر مجله در Scopus باشد، CiteScore و SJR برای تصمیم‌گیری شما ارزش بیشتری دارند. معیار درست، پایگاه درست است.
ایمپکت فاکتور خوب چند است؟
نمی‌توان برای IF خوب یک ثابت را در نظر گرفت. این عدد به رشته و تخصص بستگی دارد، چون سرعت استناد در رشته‌های مختلف متفاوت است. در بعضی حوزه‌ها، IF پایین هم می‌تواند نشانه جایگاه بسیار خوب مجله باشد.
بنابراین به جای پرسیدن «IF خوب چند است؟» بهتر است بپرسید «در رشته من، این مجله نسبت به هم‌رده‌هایش چه جایگاهی دارد؟».
این همان نقطه‌ای است که خیلی از انتخاب‌های اشتباه مجله از آن شروع میشود.
ایمپکت فاکتور مناسب رشته‌های مختلف
در رشته‌هایی که سرعت استناد بالایی دارند، IFهای بالاتر رایج‌ترند. در علوم انسانی و برخی علوم اجتماعی، IFها معمولاً پایین‌ترند و همین پایین بودن لزوماً نشانه ضعف نیست.
این تفاوت یعنی شما باید مجله را با هم‌رده‌های خودش بسنجید. مقایسه یک نشریه علوم پزشکی با یک نشریه فلسفه، فقط یک مقایسه عددی نیست؛ در واقع شما دو فرهنگ استنادی کاملاً متفاوت را با هم مقایسه کرده‌اید.
چطور ضریب تاثیر یک مجله را بررسی کنیم؟
برای بررسی رسمی ضریب تاثیر، دو مسیر وجود دارد:
- JCR رسمی Clarivate؛
- و وب‌سایت رسمی خود مجله.
اگر هدف شما تصمیم‌گیری برای ارسال مقاله است، اول JCR را چک کنید و بعد اطلاعات مجله را با سایت رسمی آن تطبیق دهید. برای این کار مراحل زیر را با دقت انجام دهید:
- نام مجله را دقیق پیدا کنید: عنوان کامل مجله و در صورت امکان ISSN را بردارید، چون در جستجوهای استنادی، عنوان‌های مشابه زیادند.
- به JCR رسمی Clarivate بروید: در گزارش JCR، مجله را جستجو کنید و ببینید آیا برای آن Journal Impact Factor ثبت شده است یا نه.
- دسته موضوعی را بررسی کنید: عدد IF را فقط در همان دسته تخصصی تفسیر کنید، نه در مقایسه با رشته‌های دیگر.
- سال گزارش را چک کنید: چون JCR هر سال آپدیت میشود، نسخه قدیمی گزارش برای تصمیم در مورد زمان حال، کافی نیست.
- وب‌سایت رسمی مجله را تطبیق دهید: بسیاری از مجلات IF خود را در صفحه About، Journal Metrics یا صفحه رسمی ناشر نمایش می‌دهند.
- اگر شک داشتید، Master Journal List را هم ببینید: این فهرست برای تشخیص وضعیت نمایه‌سازی مجله کمک میکند، اما جای JCR را نمی‌گیرد.
برای فهم IF به عدد روی پوستر یا صفحه تبلیغاتی اعتماد نکنید. همیشه نام مجله را در JCR و در سایت رسمی ناشر تطبیق دهید.
چطور مجلات JCR را از غیر JCR تشخیص دهیم؟
مجله JCR باید در گزارش رسمی Clarivate قابل جستجو بوده و برای آن داده‌های JIF نمایش داده شود. اگر فقط نام مجله در یک سایت واسطه آمده اما در JCR رسمی یا Master Journal List ردّی از آن نیست، نباید آن را مجله JCR فرض کنید.
این تشخیص برای شما مهم است؛ چون برخی سایت‌ها از واژه‌های ISI یا Impact Factor برای قصدهای تبلیغاتی استفاده می‌کنند. برای همین تنها معیار نهایی، منبع رسمی است.
چطور مجلات با ایمپکت فاکتور بالا پیدا کنیم؟
مرجع اصلی که باید به سراغش بروید رتبه‌بندی‌های JCR در دسته‌های موضوعی است. یعنی اول حوزه تخصصی خودتان را مشخص کنید و بعد در همان دسته، مجلات را از نظر IF مقایسه کنید. این روش از مقایسه‌های گمراه‌کننده جلوگیری میکند.
اگر مقاله شما میان‌رشته‌ای است، بهتر است دو یا سه دسته موضوعی نزدیک را هم بررسی کنید. مجله‌ای که در یکی از این دسته‌ها رتبه بالاتری دارد، الزاماً برای موضوع شما مناسب‌تر نیست؛ تناسب موضوعی مهم‌تر از عدد خام است.
جدول مجلات دارای ایمپکت فاکتور بالا
در این بخش 10 مورد شناخته‌شده از مجلات با IF بالا به صورت جدول ارائه شده است؛ برای فهرست کامل‌تر باید به JCR رسمی و سایت ناشر مراجعه کنید. این جدول فقط برای نمونه‌گیری و درک جایگاه مجلات شاخص است، نه برای نتیجه‌گیری نهایی درباره انتخاب مجله.
| نام مجله | حوزه تخصصی | ناشر | نوع شاخص | ایمپکت فاکتور یا متریک رسمی | وضعیت نمایه‌سازی |
|---|---|---|---|---|---|
| CA: A Cancer Journal for Clinicians | Oncology / Hematology | Wiley-Blackwell | Journal Impact Factor (JCR) | 232.4 | Web of Science Core Collection / JCR |
| Nature Reviews Microbiology | Immunology and Microbiology | Nature Portfolio | Journal Impact Factor (JCR) | 103.3 | Web of Science Core Collection / JCR |
| Nature Reviews Drug Discovery | Drug Discovery / Pharmacology | Nature Publishing Group | Journal Impact Factor (JCR) | 101.8 | Web of Science Core Collection / JCR |
| Nature Reviews Molecular Cell Biology | Cell Biology / Molecular Biology | Nature Publishing Group | Journal Impact Factor (JCR) | 90.2 | Web of Science Core Collection / JCR |
| Kidney International Supplements | Nephrology | Elsevier Science Inc | Journal Impact Factor (JCR) | 89.6 | Web of Science Core Collection / JCR |
| Lancet | Medicine, General & Internal | Elsevier Science Inc | Journal Impact Factor (JCR) | 88.5 | Web of Science Core Collection / JCR |
| New England Journal of Medicine | Medicine | Massachusetts Medical Society | Journal Impact Factor (JCR) | high JIF / top-ranked in JCR | Web of Science Core Collection / JCR |
| JAMA | Medicine, General & Internal | American Medical Association | Journal Impact Factor (JCR) | high JIF / top-ranked in JCR | Web of Science Core Collection / JCR |
| Nature Reviews Immunology | Immunology | Nature Portfolio | Journal Impact Factor (JCR) | high JIF / top-ranked in JCR | Web of Science Core Collection / JCR |
| Lancet Respiratory Medicine | Respiratory Medicine | Elsevier | Journal Impact Factor (JCR) | high JIF / top-ranked in JCR | Web of Science Core Collection / JCR |
راهنمای تصمیم‌گیری برای انتخاب مجله
برای شما که باید سریع و کم‌ریسک تصمیم بگیرید، IF فقط یکی از چند معیار است. مجله مناسب جایی است که هم در پایگاه رسمی معتبر باشد، هم موضوع مقاله‌تان را به خوبی پوشش دهد، هم در رشته شما جایگاه خوبی داشته باشد.
| شرایط کاربر | پیشنهاد |
|---|---|
| مقاله‌تان کاملاً در یک رشته مشخص است و مجله‌های هم‌موضوع زیادی دارید | اول JCR و رتبه مجله در همان دسته موضوعی را بررسی کنید، بعد IF را با مجلات هم‌رده مقایسه کنید. |
| مجله هدف شما در Scopus است، نه Web of Science | روی CiteScore و SJR تمرکز کنید و IF را معیار اصلی قرار ندهید. |
| زمان و بودجه‌تان محدود است و نمی‌خواهید مقاله را به مجله نامناسب بفرستید | فقط مجله‌ای را انتخاب کنید که هم در منبع رسمی قابل بررسی باشد و هم از نظر موضوعی با مقاله شما سازگار باشد. |
| بین چند مجله مردد هستید | اعتبار رسمی، تناسب موضوعی، و شاخص‌های مکمل را قبل از عدد خام IF کنار هم بگذارید. |
چنانچه مجله‌ای IF بالا دارد اما موضوع مقاله شما را پوشش نمی‌دهد، انتخاب آن فقط وقت شما را تلف خواهد کرد. برای پژوهشگر ایرانی که محدودیت زمان و هزینه دارد، تناسب موضوعی معمولاً از یک عدد خام مهم‌تر است.
سخن پایانی
ایمپکت فاکتور یا همان ضریب تاثیر یک ابزار مفید برای ارزیابی مجله است، به شرطی که درست استفاده شود. اگر آن را با کیفیت مقاله، رتبه‌بندی رشته‌های دیگر یا اعتبار کلی نویسنده اشتباه بگیرید، تصمیم شما گمراه‌کننده خواهد بود.
برای انتخاب مجله اول به تناسب موضوعی توجه داشته باشید، بعد اعتبار رسمی مجله را در JCR یا Scopus بررسی کنید و سپس شاخص‌هایی مثل IF، CiteScore و SJR را در نظر بگیرید. امیدواریم که مطالب بیان شده در این مقاله از پیجیب برای شما عزیزان مفید و کارآمد واقع شده باشد. ممنون که تا پایان با ما همراه بودید.
